Odrzucenie spadku u notariusza

Otrzymanie spadku nie zawsze stanowi powód do zadowolenia – niekiedy jest ciężarem, którego spadkobierca chce się pozbyć. Najczęściej dzieje się tak w sytuacji, gdy spadek jest zadłużony. Spadkobierca nie musi go przyjmować: może odrzucić spadek u notariusza. Przepisy przewidują również możliwość zrzeczenia się dziedziczenia . Wyjaśnimy, czym różnią się od siebie te dwa rozwiązania.

Każda osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych (a więc pełnoletnia i niebędąca ubezwłasnowolnioną) może sporządzić testament, w którym wskaże osoby dziedziczące majątek po jej śmierci, przy czym może do dziedziczenia powołać jedną osobę lub kilka osób wskazując jakie przypadają im udziały w spadku. Można również w testamencie wskazać, że konkretne osoby nabywają z chwilą śmierci testatora konkretne składniki majątkowe tzw. zapis windykacyjny (np. samochód przypadnie wnukowi, mieszkanie – córce), ale żeby taki testament był skuteczny powinien zostać sporządzony w formie aktu notarialnego.

W braku testamentu dojdzie do dziedziczenia ustawowego, a więc w kolejności i udziale przewidzianym przez przepisy Kodeksu cywilnego.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku

Niezależnie od tego, czy dziedziczenie odbywa się przez testament, czy ustawę, to do spadkobiercy należy decyzja o tym, czy w ogóle chce ten spadek przyjąć. Jeśli nie jest nim zainteresowany – bo nie chce mieć niczego, co pochodzi od zmarłego, uważa, że spadek należy się innym członkom rodziny lub spadek jest zadłużony (to najczęstszy powód), może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed notariuszem w formie aktu notarialnego albo przed właściwym sądem. Spadkobierca ma na złożenie oświadczenia ograniczony czas: to sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tym, że może dziedziczyć (przepisy mówią, że liczy się to od dnia, w którym spadkobierca „dowiedział się o tytule swojego powołania”).

Po przekroczeniu tego terminu nie można już spadku odrzucić: uznaje się, że został on przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że spadkobierca odpowiada za długi tylko do wartości otrzymanego majątku.

Przed złożeniem oświadczenia spadkobierca powinien okazać notariuszowi akt zgonu spadkodawcy. Ponadto wskazuje dane osobowe spadkobierców, którzy dziedziczą w dalszej kolejności (o ile są one znane odrzucającemu spadek).

Oświadczenie o odrzuceniu spadku wywołuje natychmiastowy skutek, tzn. jest ważne od chwili złożenia. Co to oznacza?

• Decyzja o odrzuceniu spadku jest nieodwołalna: spadkobierca traci wszelkie prawa do majątku zmarłego. Nie może w przyszłości upomnieć się o żadne korzyści z nim związane, nawet jeśli okaże się, że spadek nie był zadłużony.
• Z chwilą odrzucenia udział w spadku przechodzi na kolejnych spadkobierców w linii dziedziczenia. Bardzo ważna informacja dla rodziców: jeśli odrzucą spadek, prawo do dziedziczenia przechodzi na ich dzieci. Jeśli chcą, by także małoletni nie mieli udziału w spadku, muszą w ich imieniu odrzucić spadek. Po nowelizacji przepisów, która weszła w życie w dniu 15 listopada 2023 roku, rodzice chcący odrzucić spadek w imieniu swoich małoletnich dzieci nie muszą już uzyskiwać na dokonanie takiej czynności uprzedniej zgody sądu. Jednakże aby skorzystać z tej możliwości trzeba spełnić kilka warunków - przede wszystkim rodzice, którym w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, muszą wspólnie wyrazić zgodę na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka, a ponadto inni zstępni tego rodzica (dzieci, wnuki itd.) również muszą spadek odrzucić. To oznacza, że np. w braku porozumienia pomiędzy rodzicami w kwestii odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka albo jeśli inne dziecko tego rodzica chce spadek przyjąć - nadal konieczne będzie uzyskanie zgody sądu na odrzucenie spadku.

Ile kosztuje zrzeczenie się spadku u notariusza?

Zgodnie z §8 pkt 9) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 roku w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, koszt przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 50,00 zł netto od osoby. Dodatkowo notariusz dokonując czynności musi sporządzić protokół zawierający oświadczenia wymagane zgodnie z art. 641 kodeksu postępowania cywilnego, którego maksymalny koszt zgodnie z §10 ust. 3 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości wynosi do 200,00 zł netto.Do powyższych kosztów należy doliczyć koszt wypisów 6,00 zł netto od strony oraz 23 proc. podatek VAT.

Czy notariusz przesyła do sądu oświadczenie o odrzuceniu spadku? Tak, notariusz ma obowiązek jeden wypis aktu notarialnego oświadczenia o odrzuceniu spadku wysłać do sądu spadku.

Odrzucenie spadku a zrzeczenie się spadku u notariusza

Prawo spadkowe przewiduje jeszcze jeden sposób na zrezygnowanie z udziału w spadku. Jest to zrzeczenie się dziedziczenia uregulowane w art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Zrzeczenie się dziedziczenia polega na odrzuceniu spadku jeszcze za życia spadkodawcy w drodze umowy zawieranej pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą. . Potencjalny spadkobierca na mocy tej umowy rezygnuje z przyjęcia po danym spadkodawcy jakiejkolwiek masy spadkowej, bez względu na to, jaką będzie ona miała wartość. Aby dokument był ważny, musi zostać zawarty w formie aktu notarialnego. Niezachowanie formy szczególnej aktu notarialnego powoduje nieważność czynności prawnej.

Kontrakt tego rodzaju wywołuje skutki prawne dopiero w chwili śmierci spadkodawcy. Jednostronne oświadczenia spadkobiercy o zrzeczeniu się dziedziczenia nie wywołuje żadnego skutku prawnego.

Różnice między odrzuceniem spadku a zrzeczeniem się dziedziczenia

Odrzucenie spadku i zrzeczenie się dziedziczenia wywołują ten sam skutek – odsunięcie spadkobiercy od dziedziczenia – ale to dwie różne procedury.

• Zrzeczenie się dziedziczenia następuje jeszcze za życia spadkodawcy w formie umowy, której stronami są spadkodawca i osoba, która znajduje się w gronie spadkobierców ustawowych, ale nie chce dziedziczyć. Odrzucenie spadku to z kolei jednostronne oświadczenie, które składane jest w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się, że znajduje się w gronie spadkobierców ustawowych lub testamentowych. Wśród podobieństw wskażemy natomiast na formę: odrzucenie spadku u notariusza i zrzeczenie się dziedziczenia wymagają dla swojej ważności formy aktu notarialnego.
• Odrzucenie spadku dotyczy wyłącznie osoby, która składa oświadczenie. Nie rozciąga się na jej dzieci. Jeśli są pełnoletnie i również nie chcą dziedziczyć, muszą złożyć oświadczenie w formie aktu notarialnego. W imieniu małoletnich oświadczenie składają rodzice.
• Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
• Decyzja o odrzuceniu spadku jest ostateczna – nie można po czasie złożyć oświadczenia uchylającego decyzję o odrzuceniu. Z kolei zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono.