Notarialne zrzeczenie się prawa do zachowku

Jeśli zmarły pominął w testamencie dziecko lub małżonka,a także nie dokonał na nich za życia darowizn, mogą oni ubiegać się o zachowek. To rozwiązanie ma na celu ochronę interesów najbliższych krewnych. Z różnych powodów mogą oni nie być zainteresowani zachowkiem, a jednocześnie sporządzający testament lub darowiznę może chcieć za swojego życia zapobiec sytuacji, w której bliscy będą domagali się rozliczeń z tytułu zachowku. Zrzeczenie się zachowku za życia spadkodawcy da pewność, że osoba uprawniona z tego tytułu nie będzie się ubiegała o zachowek w związku z pominięciem jej w testamencie lub dokonaniem darowizny na inną osobę. Wyjaśnimy, jak zrzec się prawa do zachowku i jakie skutki niesie rezygnacja z zachowku.

Zachowek – najważniejsze informacje

Zanim wyjaśnimy, w jaki sposób można zrzec się prawa do zachowku, pochylmy się nad istotą samego zachowku. Jest to zabezpieczenie dla najbliższych przed sytuacją, w której zmarły pominął ich w testamencie lub dokonał darowizny i tym samym zmniejszył majątek podlegający dziedziczeniu. Osoba sporządzająca testament ma prawo wskazać w nim dowolne osoby i całkowicie dopuszczalne jest przeznaczenie całego majątku na rzecz przyjaciela, fundacji dobroczynnej czy dalszej rodziny. To zasada swobody testowania i wynika wprost z przepisów. Również nie ma żadnych ograniczeń w możliwości przekazania swojego majątku w formie umowy darowizny.

Jedną rzeczą jest jednak prawo spadkodawcy do zarządzania majątkiem zgodnie ze swoją wolą, a drugą – interes najbliższych. Pozbawienie dzieci czy małżonka udziału w majątku uderza w ich sytuację finansową. Z tego powodu w prawodawstwie wielu państw przewidziany jest rodzaj ochrony najbliższych, tak by nawet pominięcie w testamencie lub rozporządzenie majątkiem w formie darowizny nie powodowało całkowitego wyłączenia z udziału w spadku.

Zachowek to uprawnienie najbliższych krewnych spadkodawcy (dzieci, małżonka oraz rodziców), do otrzymania kwoty pieniężnej stanowiącej substytut tego, co otrzymaliby, gdyby zmarły nie pozostawił testamentu i w grę wchodziłoby dziedziczenie ustawowe lub nie dokonał umowy darowizny majątku, który podlegałby dziedziczeniu. Wypłaty tych pieniędzy mogą żądać od spadkobiercy lub osoby, na rzecz której dokonano darowizny.

Ile wynosi zachowek? Przy jego obliczaniu bierze się pod uwagę wartość całości spadku oraz wartość dokonanych darowizny, a także wartość udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu do zachowku w przypadku dziedziczenia ustawowego oraz jego sytuację życiową. Przepisy przewidują dwie wysokości zachowku, które odnoszą się do sytuacji uprawnionego:

• co do zasady – połowa wartości udziału spadkowego;
• dwie trzecie udziału spadkowego – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni.

Czy można się zrzec zachowku?

Zachowek nie jest zależny od woli spadkodawcy. Oznacza to, że jeżeli nie wydziedziczył najbliższej osoby w testamencie – a mógł to zrobić tylko w ważnych, określonych w przepisach spadkowych sytuacjach – to nie może w żadnym dokumencie zabronić osobie najbliższej ubiegania się o zachowek ani zadecydować, że spadkodawca będzie zwolniony od zapłaty zachowku. W razie sporu decyduje o tym sąd.

Z drugiej strony – zachowek to uprawnienie, a zatem osoba, której przysługuje, wcale nie musi z tego prawa korzystać. Są różne powody, dla których nie jest tym zainteresowana. Może stać za tym konflikt ze spadkodawcą, który powoduje, że dziecko zmarłego nie chce poczucia, że cokolwiek otrzymało od rodzica. Z reguły powód jest jednak inny: osoba uprawniona do zachowku otrzymała na tyle hojne darowizny, że rezygnuje z udziału w spadku, tak by przypadł on innym osobom, które zmarły wskazał w testamencie.

Zachowek to uprawnienie, ale przez wiele lat wcale nie było zgody co do tego, czy dopuszczalne jest zrzeczenie się prawa do zachowku. Wątpliwości w pierwszej kolejności rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 marca 2017 r. (sygn. akt. III CZP 110/16), w której opowiedział się za dopuszczalnością takiego rozwiązania. „Wyłączenie dopuszczalności umowy o prawo do zachowku naruszałoby zasadę swobody testowania. Umowa o rezygnację się prawa do zachowku zwiększa swobodę testowania przyszłego spadkodawcy o wartość zachowku, a jednocześnie zmniejsza obciążenie spadku długiem o pokrycie roszczeń o zachowek. Umowy takie są przy tym instrumentem pozwalającym zminimalizować czy w ogóle wyeliminować spory co do sukcesji powstające w praktyce po śmierci spadkodawcy” – czytamy w uchwale. Następnie na skutek nowelizacji kodeksu cywilnego w maju 2023 roku wprost dopuszczono możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się wyłącznie prawa do zachowku bez konieczności rezygnacji z prawa do dziedziczenia, kończąc tym samym wątpliwości prawne w tym zakresie.

W praktyce wiele osób zastanawia się, czy można zrzec się zachowku jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy i jakie konsekwencje prawne wiążą się z takim rozwiązaniem.

Zrzeczenie prawa do zachowku

Zrzeczenie się zachowku następuje w drodze umowy między potencjalnym uprawnionym a spadkodawcą. Może przybrać jedną z dwóch form:

• umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, która wyłącza zrzekającego się z kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych, a tym samym także z grona uprawnionych do zachowku;
• umowy ograniczonej do rezygnacji przez uprawnionego z prawa do zachowku. W tym wariancie zrzekający się będzie mógł dziedziczyć z ustawy lub z testamentu, ale nie będzie miał prawa do zachowku.

Zrzeczenie się dziedziczenia a zachowek to zagadnienia ściśle ze sobą powiązane. Obie umowy wymagają formy aktu notarialnego.

Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest umowa zrzeczenia się zachowku, zawierana pomiędzy przyszłym spadkodawcą a osobą uprawnioną do zachowku.

Zrzeczenie się zachowku u notariusza

Zrzeczenie zachowku może mieć charakter częściowy. Oznacza to, że możliwe jest zawarcie umowy obejmującej rezygnację z jedynie części oczekiwanego zachowku.

Niezależnie od tego, czy zrzeczenie się obejmuje cały zachowek, czy jego część, umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. W razie niedotrzymania tego warunku będzie ona nieważna z mocy samego prawa i nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Notarialne zrzeczenie się prawa do zachowku – skutki

Czy zrzeczenie się zachowku powoduje, że osoba, która zawarła umowę, zostanie całkowicie wyłączona z udziału w majątku zmarłego? Paradoksalnie – nie. Jak sama nazwa wskazuje, to zrzeczenie się prawa tylko i wyłącznie do zachowku. Jeśli osoba zrzekająca się zostanie powołana w testamencie, to będzie dziedziczyła w taki sposób, jak wynika z ostatniej woli zmarłego. Jeśli nie pozostawił on testamentu, to zrzekający się będzie miał prawo dziedziczyć z ustawy.

Umowa o zrzeczeniu się prawa do zachowku wyłącza prawo do zachowku nie tylko osoby, która ją zawarła, ale rozciąga się także na jej potomków (dzieci, wnuki). Tym samym jej potomni tracą całkowicie prawo do zachowku.